Podstawowym ustrojem majątkowym małżeńskim jest ustawowa wspólność majątkowa. Nie zawsze jednak jej utrzymywanie odpowiada interesom obojga małżonków. Wówczas realną możliwością ochrony majątku jednego z małżonków, jak i zabezpieczenia interesów rodziny, staje się sądowe ustanowienie rozdzielności majątkowej.
Sąd może ustanowić rozdzielność majątkową między małżonkami na wniosek każdego z nich lub na żądanie wierzyciela.
Zgodnie z art. 52 § 1 k.r.o., „z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej”. Przesłanka „ważnych powodów” była wielokrotnie analizowana w orzecznictwie, a Sąd Najwyższy podkreśla, że są to okoliczności, które sprawiają, że utrzymanie wspólności majątkowej zagraża interesowi majątkowemu jednego z małżonków lub dobru rodziny.
Przykładami ważnych powodów, które sądy zazwyczaj uznają za wystarczające, są m.in.:
– całkowity brak współdziałania w zarządzaniu majątkiem wspólnym (np. małżonek odbywa karę pozbawienia wolności, ma orzeczony zakaz zbliżania i kontaktowania się),
– trwonienie lub ukrywanie składników majątkowych,
– zaciąganie zobowiązań bez wiedzy i zgody drugiego małżonka,
– separacja faktyczna uniemożliwiająca wspólne prowadzenie spraw gospodarczych,
– uzależnienia np. od alkoholu wpływające na zarządzanie majątkiem,
– poważne ryzyko odpowiedzialności majątkowej za długi współmałżonka,
Sprawa o ustanowienie rozdzielności majątkowej ma charakter procesowy i toczy się w sądzie rejonowy – wydział rodzinny według miejsca zamieszkania małżonków.
W pozwie należy zawrzeć:
– precyzyjne żądanie ustanowienia rozdzielności majątkowej,
– wskazanie daty, od której ma ona obowiązywać (art. 52 § 2 k.r.o. pozwala w wyjątkowych wypadkach ustanowić ją z datą wsteczną),
– rzetelne uzasadnienie wykazujące „ważne powody”,
– dowody – w szczególności dokumenty, wydruki bankowe, umowy, korespondencję, a także wnioski o przesłuchanie stron i świadków.
Co do zasady rozdzielność powstaje z dniem wydania wyroku, jednak art. 52 § 2 k.r.o. przewiduje możliwość nadania jej mocy wstecznej – wyjątkowo, gdy przemawiają za tym szczególne okoliczności (np. ochrona wierzycieli lub zapobieżenie odpowiedzialności za zobowiązania zaciągnięte bez wiedzy małżonka). Od tej daty każdy z małżonków samodzielnie zarządza swoim majątkiem i odpowiada wyłącznie za własne zobowiązania.
Po uprawomocnieniu się wyroku powstają dwa odrębne majątki osobiste. Majątek dotychczas wspólny nie znika – staje się współwłasnością w częściach ułamkowych, co otwiera drogę do ewentualnego jego podziału.
